Belinom ovaj hram vekovima zrači i po svom arhitektonskom izgledu pripada tipu spomenika raške škole. U njoj je i posle toliko vekova, svakojakih događaja i bura na ovim prostorima, sačuvan prvobitni zlatni ikonostas s freskoikonama.

Njene freske, živopisane u umetničkoj tradiciji ranog 14. veka, oslikavaju dva ciklusa: „Veliki praznici“ i „Život Bogorodice“, a uz njih su i portreti ktitora Brajana i njegove porodice, najmoćnijeg srpskog cara Dušana, carice Jelene i drugih istorijskih ličnosti. Pored Bele crkve karanske otkriveno je nekoliko dobro očuvanih nadgrobnih spomenika iz rimskog doba.

Početkom 18. veka u manastiru je postojala škola, ali ga zatim Turci pale i ruše.
Godine 1785. – 1786. na starim temeljima izgrađena je nova crkva, koja je u vreme Prvog srpskog ustanka srušena, kada se ovde odigrala bitka Srba i Turaka. U manastirskoj porti podignut je spomenik sa grobnicom u znak sećanja na hrabre srpske ustanike.

Godine 1890. prebačene su kosti braće Nedić i još 200 boraca izginulih 16. 04. 1804. god. na Vranjevcu. U periodu od 1707. god. do 1732. god. posle velike seobe Srba pod patrijarhom Arsenijem Čarnojevićem, u manastiru je postojala škola na čelu sa lgumanom Vasilijem.
Manastir je bio rasadnik pismenosti u kome su učili mladići iz okolnih mačvanskih, pocerskih i jadarskih sela.

Današnja crkva manastira Čokešina građena je između 1820. i 1823.god. i posvećena je rođenju Presvete Bogorodice.

U tom srednjovekovnom manastiru, dok su turski osvajači harali Srbijom, odštampana je prva knjiga na ovim prostorima, poznata kao Rujansko četvorojevanđelje. I to svega 48 godina posle Gutenberga. Uradio je to monah Teodosije, rezbareći slova u drvetu, slažući ih u drveni ram i otiskujući na papiru jednim kalupom u dve boje.

Dva primerka Rujanskog četvorojevanđelja su sačuvana: jedan, nepotpun primerak sa 92 lista, je u biblioteci SANU u Beogradu, drugi, celovit sa 296 listova, u Državnoj biblioteci u ruskom Sankt Peterburgu.

Vekovima posle štampanja te prve knjige trajao je manastir, ali zubu vremena nije odoleo. Njegovi ostaci potopljeni su gradnjom vodoakumulacije. Ipak, narod užičkog kraja u saradnji sa crkvenim velikodostojnicima poslednjih godina obnovio je manastir Rujno, nedaleko od mesta na kome se u srednjem veku nalazio.

Tronoška crkva posvećena Vavedenju Bogorodice podignuta je 1559-te godine samo dve godine posle obnove Pećke patrijaršije. Obnova manastira počela je 1655. god. Olovni pokrivač sa manastirske crkve nasilno je skinut krajem 17. veka.

U austrijsko – turskom ratu ( 1788. -1 791.god. ) ona je bila mesto organizovanja vojnog i političkog srpskog življa.

Za vreme Prvog i Drugog srpskog ustanka Tronoša je mesto dogovora ustaničkih voda, zbog čega doživljava nova razaranja. U Prvom svetskom ratu u manastiru je improvizovana bolnica za negu ranjenika. Poslednje razaranje Tronoša je doživela na samom početku Drugog svetskog rata. Pored velikog oštećenja objekata, tada su uništeni vredni rukopisi i predmeti manastirske riznice.

Svoje prvo školovanje i sticanje znanja Vuk je imao baš u ovom manastiru, a danas na te dane podseća Muzej ranog Vukovog školovanja, smešten u konaku manastira.

U jadarskim selima brižljivo je čuvana legenda o knezu Lazaru, Kosovu i Jugovićima. Uoči Kosovskog boja Jugovići su, po narodnom verovanju, u Tronoši izvan manastirske porte, nedaleko od severnog ulaza podigli česmu koja se u narodnoj tradiciji naziva česma Jugovića. Iznad cevi iz kojih lije hladna planinska voda izgrađena je slika – mozaik devet Jugovića sa Jug – Bogdanom u sredini, svi na konjima pri polasku u boj na Kosovo. Niže slike, na belim pločama su stihovi kojim carica Milica oplakuje pogibiju svog oca i devet braće Jugovića.

Posebnu atrakciju predstavlja običaj prinošenja ratarskih sveća, visokih 2 metra i teških oko 50 kg, na Veliki četvrtak, koje meštani okolnih sela sačine od dobrovoljnih priloga u čistom vosku i daruju manastiru.

Treći manastir se nalazi u selu Smoljinac i prestavlja bogomolju, koja je sastavni deo Crkve sv. Petka koja se nalazi na Kalemegdanu u Beogradu. Iz temelja manastira izvire lekovita voda, koja prema svedočenju posetioca i meštana leči očne bolesti.

S

Živopis je izveden gotovo dva veka nakon izgradnje i datira se u kraj XVI, početak XVII veka . . .  Posebnu vrednost imaju kompozicije na zapadnom zidu iznad ulaza u hram i na svodu zapadnog traveja, koje ilustruju 148. i 149 Psalm.

Ikone na oltarskoj pregradi su rad Nikole Apostolovića i nastale su 1808. i 1827. godine. Značajne su za izučavanje likovne kulture ustaničkog perioda s obzirom da su nastale ubrzo po Karađorđevom oslobođenju grada od Turaka.

Uz crkvu se nalazi grob Dimitrija Davidovića, „oca srpskog novinarstva“ .

U nauci je poznat po Kumaničkom jevanđelju koje je 1604. godine priložio jeromonah Zaharije. Ovaj rukopis je nastao početkom XVI veka. Ilustracije četvorojevanđelja potiču iz XIV i XV veka i izuzetne su lepote.

Portreti jevanđelista, vrhunska dela umetnosti XIV veka, umetnuta su u mlađi rukopis, koji je ukrašen u XVI veku. Pravo obilje fragmenata fresaka, mogu se vezati za XVI vek, kada je očevidno došlo do prosperiteta manastira, a možda i do spomenute obnove. Arheološki nalazi ukazuju da crkva nije gorela i da se iz nama nepoznatih razloga zarušila. U tom stanju ostala je sve do početka 2000. godine, kada je Muzej u Prijepolju pokrenuo projekat obnove, kojim je 2001. godine crkva u potpunosti rekonstruisana.

Kumanica je jedan od retkih srednjovekovnih manastira kome poštovanje vekovima ukazuju i pripadnici drugih veroisposvesti, pre svega muslimani, koji ga kao i pravoslavni Srbi, vezuju za moći izlečenja i isceljenja, koja su se tokom njegove duge istorije ovde i dešavala.

Do obnovljenog manastira Kumanica dolazi se magistralnim putem od Prijepolja prema Bijelom Polju, na ulazu u limski kanjon, koji povezuje most od koga se na udaljenosti od oko 300 m nalazi manastir.

Nepoznato je vreme nastanka i ktitor crkve.

Po arhitekturi i sačuvanom narodnom predanju, pretpostavlja se da je nastala u XVIII – XIX veku.

Očuvane ostatke kamenih zidova, meštani su zaštitili i tu se okupljaju na dan seoske slave – Svete Trojice.

Početkom XIV veka bistrički manastir je bio poklonjen kao metoh manastiru Svetih apostola Petra i Pavla, a ovaj kasnije manastiru Hilandaru.

Kao i ostale crkve i manastiri, vekovima je bio u ruševinama, a obnovljen je u XIX veku.

Crkva je jednobrodna, pokrivena dvoslivnim krovom od šindre. Prema nekim saznanjima, manastirski ljudi su još u XIII veku poznavali tehnologiju spravljanja piva.

Crkva se nalazi u Bistrici, udaljena 1 km od magistralnog puta Prijepolje – Nova Varoš.

Podignuta je krajem XIX veka na velikoj steni koja se nalazi na levoj obali Lima u blizini nekadašnjih austrougarskih kasarni.

Služila je kao kapela za vojni austrougarski garnizon, u čijoj se blizini nalazilo i vojničko groblje. Odlaskom austrougarske vojske ostala je sačuvana i predstavlja jedan od simbola Prijepolja.

Nema sakralnu funkciju, niti spomenički karakter.

Uživa zaštitu i simpatije svih žitelja Prijepolja, bez obzira na versku pripadnost.